O‘zbek tilshunosligida sodda gapda subyekt va predikat o‘rtasidagi paradigmatik munosabatlar turlari
Affiliation
Navoiy davlat universiteti tillar fakulteti ingliz tili amaliy fanlar kafedrasi 2-bosqich
Abstract
This article analyzes the syntactic and semantic structure of the simple sentence in Uzbek linguistics, as well as the paradigmatic relations between the subject and predicate, which are its central components. Although in traditional syntax the subjectpredicate relation has been studied predominantly from a syntagmatic point of view (linear connection within the speech chain), at the level of the language system there exist mutual linguistic modifications and paradigmatic types between them. The study reveals, with the aid of models, the paradigms of the subject and predicate according to person-number, tense, mood, and affirmation-negation, as well as structural transformation.Keywords
linear connection paradigmatic relation syntagmatic chain variant form invariant form person-number paradigm modaltense paradigm affirmation-negation paradigm
Abstract · Русский
В статье анализируются синтаксическая и семантическая структура простого предложения в узбекском языкознании, а также парадигматические отношения между субъектом и предикатом, являющимися его центральными компонентами. Хотя в традиционном синтаксисе отношение субъект-предикат изучалось преимущественно с синтагматической точки зрения (линейная связь в речевой цепи), на уровне языковой системы существуют их взаимные языковые модификации и парадигматические типы. В исследовании с помощью моделей раскрыты парадигмы субъекта и предиката по лицу-числу, времени, наклонению, утверждениюотрицанию, а также структурной трансформации.
линейная связьпарадигматическое отношениесинтагматическая цепьвариантная формаинвариантная формалично-числовая парадигмамодально-временная парадигмапарадигма утверждения-отрицания
Abstract · O‘zbekcha
Ushbu maqolada o‘zbek tilshunosligida sodda gapning sintaktik va semantik strukturasi, uning markaziy komponentlari hisoblangan subyekt va predikat o‘rtasidagi paradigmatik munosabatlar tahlil qilinadi. An’anaviy sintaksisda subyekt-predikat munosabati ko‘proq sintagmatik (nutqiy zanjirdagi chiziqli bog‘lanish) nuqtai nazaridan o‘rganilgan bo‘lsa-da, til sathi (til tizimi) darajasida ularning o‘zaro lisoniy modifikatsiyalari hamda paradigmatik turlari mavjud. Tadqiqotda subyekt va predikatning shaxs-son, zamon, mayl, tasdiqinkor hamda strukturaviy transformatsiya paradigmalari modellar yordamida ochib berilgan.
chiziqli bog`lanishparadigmatik munosabatsintagmatik zanjirvariant formainvariant formashaxs-son paradigmamodal-zamon paradigmatasdiq-inkor paradigma
References
- G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 1987
- Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jayeva S. O‘zbek tilining funktsional sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992
- Sayfullayeva R., Mendeleyeva R., Boqiyeva G. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2010
- Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi: Sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995
- Nurmonov A. Tanlangan asarlar. II jild. Tizimli tilshunoslik muammolari. – Toshkent: Akademnashr, 2012